Sí, habéis leído bien. Comunactivo; no comunicativo. Y es que el blog HazRuido (Strands y Alianzo) presentó hace ya unos meses un concurso de márketing viral. El concurso consiste en lo siguiente; ellos te daban una palabra inventada (en este caso Comunactivo) y el participante tenía que conseguir crear una web y que quedase la primera en el posicionamiento de google al introducir esa palabra clave. Pues bien, sólo quedan nueve días para que el concurso acabe. A correr se ha dicho.

Pentsa ezazu zeure bizitza ez dela zeurea. Pentsa ezazu zeure gurasoak ez direla zeureak. Pentsa ezazu zenituen lagunak, jada, ezin direla zure lagun izan. Pentsa ezazu zure nahiak, zure ametsak, akats administratibo baten ondorioz, ez direla inoiz beteko. Pentsa ezazu hitlerzale amorratua zarela zurea behar ez lukeen gorputz batean. Pentsatu zure germaniar dokumentuetan “J” bat ageri dela. Eta, azkenik, pentsa ezazu gorrotatzen dituzun pertsona horietako bat zarela; pentsatu judua zarela.

Hura da Anjel Lertxundiren azken eleberriaren tesi nagusia. Werner Lindemann 17 urteko aleman nazia da. Lagunekin juduen, homosexualen, eta arraza arioa ez den besteen kontra aritzen dena. Ideologia, guztiaren aurretik jartzen duen gaztea, gurasoen esanak barne. Duen ametsa: guda-pilotu izatea eta aberria eta arrazarengatik gogor borrokatzea da. Baina ametsa hurbil duenean, mundua desegin egiten zaio.

“J” madarikatua. Judu madarikatuak –hori da nik pentsatuko nukeena–, baina mutikoak izaeraren izpirik aldatu ez balitz bezala jarraitzen du. Hots, judua da, alemanen artean marjinatua –gorrotatua hitz zehatzagoa da–, hala ere, barnean pertsona berdina dela sentitzen du. Eta galdera da: zerk eginen du judua judu? Eta arioa ario? Genetikak, kulturak, gizarteak edo pertsona berak?

Ihesean, amonaren laguntzaz Italiara doa, Triestera doa –munduko hiri tristeenera–, han lagundu eta gordeko duen senide baten bila. Baina mutiko alemanarentzat –edo judua esatea egoki legoke?– bizitza ez da ez oparoa ezta ona ere. Lagundu behar dion senidea ez dago burutik sano eta Italiako erregimen faxistatik uneoro ibili behar du ezkutuan. Hala ere, lagunak ere egiten ditu. Umberto liburu saltzailea, adibidez. Hark, OVRAk –Mussoliniren polizia politikoak– mutikoaren senidea kartzelaratzen eta desagerrarazten duenean, lagundu egiten dio konfiantzazko ostatu batera eramanaz.

Gutxi ateratzen da Werner kalera –beno, jada ez da Werner deitzen. Italiara iritsi zenetik Ernst da bere izena–, liburu saltzailearen gomendioa jarraituz. Ostatuan gelditzen da. Han sexua deskubritzen du eta aterpetxeko langilearekin, oheratzen da gauero. Ez da maitasuna ohera bultzatzen dituena, bakardadea ote? Biak dituzte penak eta gabeziak. Neskak desagertutako senar bat. Mutilak, aldiz, marjinazio osoa.

Bai, marjinazioa. Zeren eta, ez Werner ezta Ernst ere, ez dira inongoak. Eta nola senti liteke inongoa ez den pertsona bat? Bakarrik, litzateke erantzun zentzuzkoena. Horregatik, elkar laguntzen dira. Gau isil horietan bihotz osatugabeak otsatzeko, elkar maitatu behar dute –fisikoki behintzat–.

Egun batean, gazteak Triestetik alde egiten du. Trena hartu eta, maitalea agurtu gabe, Marseillara egiten du bidaia eta handik Parisera. Orduan zer da ba judu-aleman honentzat bakardadea? Desegokia deritzon zerbait? Edo maite eta behar duen zerbait?

Anjel Lertxundik honakoa planteatzen digu –nire ikuspegitik, noski–: jendearen artean bakarrik bizitzera behartuta dagoenaren istorioa. Ezin du lagunik eduki, ezin du familiarik eduki. Halako munduan bizitzera behartuta dago, erlijioaren erruz. Baina oraindik ez gara erlijioaz jardun. Hasierako itaunei erantzun nahian, hitz egin dezagun erlijioari buruz.

Werner –Ernst– judua da, baina nazionalsozialismoaz blaituriko gizarte batean jaio da. Sortzez judua, baina ez kulturaz. Nire ustean, egiten duen bidaian izaera berri bat garatzen du, antisemita izatetik nazien aurkakoa izatera pasatzen da. Baina garatzen duen izaera edo pertsonalitate hori ez da berak nahi duena.

Halabeharrez aldatzen du bere izaera. Dokumentuetan judu egiten duen “J” hori ez balego, nazi izaten jarraituko luke, Fürher-aren jarraitzaile porrokatu. Erlijioak ez du mutikoa aldatzen. Eleberri osoan egiten dira bere erlijioari buruzko aipuak, baina ez dago inon erlijio horren praktikarik. Judua izatea ezaugarri administratibo bat besterik ez da. Agirietan jaioterria Munich duzula, edo Berlin edukitzea bezalakoa.

Werner Lindermann-ek liburuko hiru parteetan zehar eboluzio bat bizi du. Kontrastea nabaria dela uste dut. Eleberri hasieran duen laguna, liburu amaieran hiltzen du. Manikeismoan eraikitzen du Lertxundik protagonistaren pertsonalitatea. Protagonista determinatua, patuaz baldintzatuta. Proposamen bikaina.

Pentsatu zu, dagoeneko, ez zarela zu. Pentsatu hainbeste sufrimendu sortu duen gauza batek –erlijioaz ari naiz–, zu sufriarazten zaituela. Pentsatu, sufrimendu horrek zu zarena baldintzatu duela. Azkenik, pentsatu, Bidasoa ibaian igerian zoazela, helmuga berri baten esperoan. Ibaiaren bestaldean artasoroak ikusten dituzu. Bakarrik zoaz. Bakarrik zaude. Bizi-bizi, ihes betean

            “La cobarde equidistancia”. Bitan entzun diot Ramon Saizarbitoriari esaldi hau. Lehena, Julio Medemen Euskal Pilotan izan zen. Bigarrena, berriz, saiakera honetan. Erraz justifikatzen du El Paísek eginiko kalifikazio hori; ez dago distantziakidetasun koldar horretan, baina nortasunak zerbaiten aurrean ez dio alde edo kontra jartzen uzten. Hala ere –argia dela uste dut–, euskararen munduaz iritzia ematen du, bat edo beste haserretzeko beldur gabe.           

Euskara mitifikatuta dago eta, askok, Euskal Herriaren identitate nazionalaren bizkarrezurtzat jotzen dute. Horrela, nazionalismoaren baziloak ukituta, jendeak literatura erosten du euskararen alde egiteko, eta ez erositakoaz gozatzeko. Are gehiago, idazleek mitifikazio hori areagotu egiten dute idazkiekin Euskal Herriko errealitate linguistikoa faltsutzen dutenean. Beste hitzetan, idazleek margotzen duten errealitateetan denek dakite euskaraz.Beste idazle batzuk, mintzairaren inguruan faltsukeriatan ez ibiltzeko, ihes egiten dute istorioak beste herrialde batzuetan kokatuz. Adibide bat jartzearren, Anjel Lertxundik ihes betean alde egin du, azken eleberria Alemania nazian kokatzeko –antzeko zerbait egin zuen Harkaitz Canok ere–.           

Baina Lertxundik onartuko luke halako baieztapenik? Alda ditzagun idazleak. Gu ere, koldar moduan, atera gaitezen Euskal Herritik eta joan gaitezen Le Nouveau Romaneko Frantziara. Marguerite Durasek sortu zituen pertsonaiak, ez al ziren frantsesez jardun Frantziatik at bizi arren? L’amanten (1984) Vietnamen errealitate linguistiko frantsesa sortzen du Durasek –ez da hain arraroa, 1954. urtea arte iraun zuen eta. Hala ere, zaila da sinestea guztiz frantsesturiko Saigon bat–.  Hiroshima, mon amouren (1960), berriz, Japonian –honek ez zuen inoiz Frantziarekin inongo erlazio kolonialik izan–. Idazle hark ez zuen pertsonaiak Frantziatik kanpo kokatzeko arrazoi berezirik, baina egin zuen. Ez al da, orduan, Alemanian euskal mintzaira duen judutar bat asmatzea, literatur lizentzia bat? Ni baietzean nago.           

Egia da –eta saiakeran hala islatzen dela uste dut– Saizarbitoriak hizkuntza-errealitatearen arazoari aurre egiteko nobela eredua sortu zuela –100 metroz (1976) ari naiz, noski–. Lehen eleberri elebiduna, zeinetan euskara eta gaztelania uztartu egiten diren. Liburuaren azken atalean –oso oker ez banago behintzat– autobus bateko atzealdean “Autobus Escolar” jartzen zuen kartel bat zegoela zioen liburuak. Autobusaren zain, euskaraz solasean ari ziren nesken eta eguneroko errealitatearen artean alderaketa bat egiten du idazleak. Hots, gaztelaniazko mundu batean, neska batzuk euskaraz jardun dira.            Berriro ere, egia da. Aproposa iruditzen zait eleberri batean errealitateari fidel nahi izatea. Aproposa oso. Hala ere, harroegia iruditzen zait Saizarbitoria saiakera honetan. Ez bakarrik jardunean –estiloan, nahi baduzue–, bere obrak goratzeko garaian ere. “…eta Postdata”-n bakoitza bere buruarekin kritikoa izan behar dela dio “Zintzo izateko norberaren buruaren kontra idatzi beharra dago”[1]. Baina ez du egiten. Atal berean, askotan kontradikzioetan erortzen dela salatzen du, baina nik ez dut haren idazkien aurkako iritzirik ikusi. Hau da kontradikzio horietako bat.                       

Aberriaren alde [eta kontra] dagoela dio Saizarbitoriak. Momentu batean nazionalistatzat hartzen duela bere burua, eta bestetan, antinazionalistatzat. Bestalde, nazionalismoa hartzen du egoeraren errudun bakartzat –jendeak euskal eleberriak gaztelaniazko itzulpenetan errazago irakurtzen baldin baditu, ez da nazionalismoaren errua, ezta? –. Orduan, distantziakidetasun koldar horretan al dago? Hiperkritikoa da guztiarekin. Batekin eta bestearekin sartzen da. Horregatik, El Paíseko kalifikazioa.

Bigarren aldiz: orduan, distantziakidetasun koldar horretan al dago? Ez. Non dagoen oso argi dauka. Euskal kulturaren egoeraren errua zeinek duen ere argi dauka. Baina inork ez ditu idazlearen esanak gustuko.

[1] SAIZARBITORIA, R: Aberriaren alde [eta kontra]. Alberdania: Irun, 1999. 80. orrialdean.

Denbora luzea pasa da idatzi nuen azkeneko sarreratik eta espero dut hemendik aurrera maizago idaztea. Orain, jada aipatutako Nosferatu zikloko, zinema kronika batekin uzten zaituztet.           

 Asteazkenero bezala, udalak babesten duen “Nosferatu” zinema edo film zikloak, “Indarkeriaren Belaunaldia” lelopean, emanaldi berri bat eskaini zuen Alde Zaharreko Antzoki Zaharrean. Filmaren izena The Girl in the Red Velvet Swing da, Richard Fleischerrek 1955. urtean zuzendua.

Filma honek XX. mende hasierako gizarte estatubatuar klasista aztertzen du, klaseen artean sortzen diren amodio ezinezkoen bitartez, besteak beste, Standford Whiten istorioa kontatzen digu. Arkitekto hura, 1906. urte inguruan, New Yorkeko gizonik aberatsenetarikoa izan zen. Edozer lor zezakeen gizona, edozein emakume, esate baterako. Hartara, Evelyn Nesbitt ezagutu zuen, amarekin bizi zen korista txiro bat, eta harekin amodio erlazio bat hasi zuen.           

Hala ere, klase diferentziak eta neskaren “maitale” estatusak bikotearen arteko erlazioa usteldu zuen. Baina ez harrek bakarrik, bikotearen bizitzan Harry K. Thaw agertu zen, beste dirudun newyorkar bat. Harrek ere, neskatoaren eskua nahi zuen eta, modu konpultsibo eta psikotiko batean jarraitu zuen Evelyn, ezkontza proposamena onartu zuen arte.           

Gerora, ezkontza bidaian, hasi ziren benetako arazoak. Thaw jaunak, bere emazte berriari tratu txarrak ematen zizkion, White jaunarekin izan zuen erlazioagatik jeloskor. Thaw jaunak ez zuen benetan neskatoarekin ezkondu nahi, White jaun handiari, gehien maite zuena kentzea zen bere helburua. Beste modu batera esanda, White jaunaren gain gelditu nahi izan zuen.           

 New Yorkera itzultzean, ez ziren gauzak baretu. Thaw jaunaren jeloskortasunak gero eta kalte gehiago egiten zion erlazioari, eta bereziki, Evelyn gazteari. Neska bere  senarraren laguntzaileekin ateratzen zen kalera. Haiek neskaren ekintza guztiak kontrolatzen zituzten eta White jaunarekin kontakturik ez zuela baieztatu.           

Hala ere, jatetxe batean, bikotea Stanford Whitekin aurkitu zen. Eta Thaw jaunak bere ezinegona menderatu beharrean, arma bat atera eta arkitektoa hainbat alditan tirokatu zuen.           

Polemika handia sortu zen herrialde osoan. Ez zen ohikoa bi gizon dirudunek, neskato pobre batengatik gatazkan ibiltzea. Eta are gutxiago, neskak senarrak egin zizkionak jasan ondoren, epaiketan, haren alde ateratzea. Harrek, hots, Evelynek bere senarraren alde testigantza ematea, izan zen Thaw jauna heriotza zigorretik salbatu zuena. Hori bai, ez zen aske gelditu, eroetxe batean sartu zuten, bere emazteari dirurik utzi gabe. Hartara, neska antzerkigintzara itzuli zen zabu gorri baten gainean antzeztera, bere bizitza aurrera ateratzeko asmoarekin.

Urte berriarekin batera post berri ere badator, liburu baten kritika. Sarreraren izenburuak adierazten duen bezala, Pello Salabururen Euskararen Etxea liburuko kritika. Saiakera bat eskaintzen digu filologo honek; gazteentzako, euskararen auzi anitzei buruzko, gutun irekia.

Liburuak bere barne gorde egiten ditu tesi asko eta horien artean: “Euskara arriskuan dago”. Eta hala argudiatzen du euskaltzain oso honek; bere belaunaldikoek Frankismoaren jazarpenetik at jarri behar zuten euskara. Hizkuntza deus ez zen momentuan, jai herrikoietan bakarrik hitz egiten zen momentuetan, geure hizkuntza honen hiritartze prozesua ahalbidetu egin zuten “hizkuntzaren militanteekin”. Literatura jaio zen orduan (bai, jaio), standardrizazioa eman eta ikastolak sortu. Hauek izan ziren haien lorpenak, baina lorpen horiek galtzen ari dira. Lorpen horiek, gaurko egunean, kostu bat sortzen dute gizarteko maila askotan.

Umeek, etxean euskara ikasia izan arren, ikastolara joatean duten mintzo eder hori “ikastolako hizkera” kaskarrarengatik aldatzen dute, hizkuntza ahulduz. Eta ez umeek bakarrik, irakasleek ere hala hitz egiten dute. Eta errua gaztelaniarekiko edota frantsesarekiko (erdal hizkuntzekiko) dugun mendekuntzaren ondorioz. Umeez gain, gazteek ere ahuldu egiten dute euskara gaztelaniarekin uztartzean argot eskax bat sortzean. Bestela ere gizarteak ez du inolako laguntzarik eman. Euskara sinbolo bat bihurtu da eta sinboloekin gertatzen den legez, askotan gainditu egiten dute ordezkatzen ari diren ideia hori. Berdina gertatzen da Durangoko azokarekin. Hiru egunez, euskararen omenez erosten dira milaka liburu, apaletan hautsa hartzen duten liburuak. Berdina gertatzen da ikastola publikoek antolatzen duten jaiekin (Kilometroak, Herri Urrats…), dantzara, edatera eta abarretara joan beharrean, bakoitzaren konzientzia, egun batez euskara eginez, garbitzera joaten direnean. Berdina gertatzen da Euskal Selekzioarekin… Eta berdina… Eta berdina.

Non dago euskararen etxea? Non gordetzen da? Zeinek gordetzen du euskara egokiaren giltza? Gaueko-Argiatik liburu honen irakurketa gomendatzen dizuegu, geure hizkuntzaren norakoak ezagut arazi egingo dizuelako.

Iritsi da eguna. Egun paregabea, non Ruper Ordorikak bere azken diska kaleratu duen: Memoriaren Mapan. Diska aukustikoa eskaintzen digu oraingoan Oñatiar honek, abestien lyrics-ak Joseba Sarrionaindiaren poemak direlarik.

Diska berri honekin, Gipuzkoarrak, bere oinarrietara itzultzen da rocka alde batera utziz eta, berriro ere, musika akustikoa besarkatuz. Bere lehen diskoetako estilora itzultzen da, euskal kantautoreak definitzen dituen folklorismo horretara.

New Yorkera itzuli da Ordorika, uda eta udazkenean disko hau grabatzeko. Kolaboratzaileei buruz, paregabeak izan direla azpimarratu behar da: Fernando Saunders (baxua, Lou Reeden taldeko partaidea); Kenny Wollesen (perkusioa); Chris Lightcap (kontrabaxua); Jamie Saft (organoa); eta noski, euskal musikariak ere, ez dira falta; Dani Perez (Kitarra) eta Jon Piris (Kontrabaxua).

Zerrenda eta ezaugarri hauekin halako disko biribila ateratzea, Hiriak (Ted Hawkins soulmanaren omenez) edota Albert Einsteinen Mihia bezalako abesti zoragarriak lortzea. Hemen ikus dezakegu, Fermin Muguruzak bere Euskal Herria Jamaika Clash diskoarekin lortu zuen euskararen mundializazioaganako bide irekiera hori (eta modu txikiagoan Kepa Junkerak eta bere Hiri), Ordorikak diska honekin sendotu egin duela. Hain beharrezkoa dugun euskal kulturaren hedapena.

Azkenik, kronikarekin amaitzeko eta Tracklist-ari bide egin aurretik, kantautoreak eta Jon Pirisek, bakarrik, egingo duten gira aiptau nahi dut. Hauek dira datak:  abenduaren 15an Tafallan, abenduaren 16an Getxon (kontserbatorioan), abenduaren 20an Donostian (Egiako Gazteeszenan), abenduaren 30an Usurbilen, urtarrilaren 5an Durangon, urtarrilaren 26an Gasteizen eta otsailaren 2an Tolosan.

Nire aldetik espero dut, Egian Egiaz blogeko arduradunak, 20an emango den kontzertuan egotea eta beraien orrialdean haren kronika egitea. Azkenik Tracklist-a:

01.-Lera zakurraren balada. 03:19

02.-Ibaia. 03:37

03.-Hondartza galduan. 05:46

04.-Hiriak. 03:58

05.-Esku biak. 05:47

06.-Albert Einsteinen mihia. 03:24

07.-Giozabalda. 04:39

08.-Ez da itzuliko. 04:00

09.-Berak entzungo ez duen kantua. 05:15

10.-Enbaxadorenhodeiertzean. 04:40

11.-Izen zaharrak. 02:28

Nosferatu aipatzean, ez naiz F.W. Murnauk, 1922an, egin zuen filmaz ari. Nosferatu esaten dudanean, Donostiako udalak, konkretuki Kultura sailak, antolatzen dituen zinema zikloez ari naiz. Orain dela 3 aste hasi zen azkena, eta “Iparramerikako Indarkeriaren Belaunaldia” jorratzen du gai bezala. 19 film emanaldi izango dira: asteazkenero bat, 20:15ean

Robert Aldrich, Richard Brooks, Richard Fleischer, Samuel Fuller, Antony Mann, Nicholas Ray eta Don Siegel zinemagileak, 50 eta 60. hamarkadetako indarkeriaren testigantza guganaino ekarri digutenak dira. Eta hauen filmak dira zikloak eskaintzen dituenak, salneurri oso onean. 40€, 19 filmegatik (2,10€ filma bakoitza). Alternatiba kultural oso egokia!

Aipatzekoa da ere, filma hauek bertsio originalean eskaintzen direla, azpitituluekin, eta 19 filmetatik 5ek, euskarazko azpitituluak dituztela. Hau oso ekintza interesgarri iruditzen zait. Hots, euskarazko bikoizketa onak egitea oraindik zaila egiten zaigunean, euskaraz azpititulatutako filmen eskaintza izugarrizko aurrerapauso bat da euskal mundurako, euskara arlo berrietan, euskarri berrietan ageri delako (gogoratu behar da ahala ere, Zinemaldiak eta Beldurrezko Asteak ere, urte batzuetatik hona, azpititulatutako filmak eskaintzen dituztela).Hauek dira eskainitako filmen fitxa laburrak, euskaraz azpititulatutakoak letra etzanaz ageri dira:

Azaroak 8: Colorado Jim (The Naked Spur, 1953). Anthony Mann. EE UU. 94 min. Azaroak 15: Impulso criminal (Compulsion, 1959). Richard Fleischer. EE UU. 103 min.

Azaroak 22: Chicago, año 30 (Party Girl, 1958). Nicholas Ray. EEUU. 98 min.

Azaroak 29: Laramieko gizona (The Man from Laramie, 1955). Anthony Mann. EE UU. 104 min. euskaraz

Abenduak 13: On Dangerous Ground (1951). Nicholas Ray. EE UU. 82 min.

Abenduak 20: The Narrow Margin. (1951). Richard Fleischer. EE UU. 71 min.

Abenduak 27:They Live by Night. (1947). Nicholas Ray. EE UU. 95 min.

Urtarrilak 3: Madigan (Madigan, 1968). Donald Siegel. EE UU. 101 min. euskaraz

Urtarrilak 10: Semilla de maldad (The Blackboard Jungle, 1955). Richard Brooks. EEUU. 101 min.

Urtarrilak 17: Harry zikina (Dirty Harry, 1971). Donald Siegel. EEUU. 102 min. euskaraz

Urtarrilak 24: El hombre del Oeste (Man of the West, 1958). Anthony Mann. EEUU. 100 min.

Urtarrilak 31: Baby Face Nelson (1957). Donald Siegel. EEUU. 85 min

Otsailak 7: Deadline USA (1952). Richard Brooks. EE UU. 87 min.

Otsailak 14: Iparraldeko enperadorea (Emperor of the North, 1973). Robert Aldrich. EE UU. 120 min. euskaraz

Otsailak 21: Una luz en el hampa (The Naked Kiss, 1964). Sam Fuller. EEUU. 93 min.

Otsailak 28: La muchacha del trapecio rojo (The Girl in the Red Velvet Swing, 1955). Richard Fleischer. EE UU. 109 min.

Martxoak 7: Korridore erogarria (Shock Corridor, 1963). Sam Fuller. EE UU. 101 min. Euskera.

Martxoak 14: A sangre fría (In Cold Blood, 1967). Richard Brooks. EE UU. 133 min.

Martxoak 28: Manos peligrosas (Pickup on South Street, 1953). Sam Fuller. EE UU. 80 min.

Gaueko-Argia internet bidezko euskarazko blog sozio-kultural eta politiko bat bezala jaiotzen da gaur, 2006ko azaroaren 20ean. Blog honetan, liburu kronikak, politika analisiak, kritika munizipalak… eskainiak izango dira. Zuen gomendio, albiste edo informazioak ere eskertuko dira. Blog hau gustatu eta interneten asko iraungo duelakoan. Adeitasunez.

 Idazle bat.